Bát quái,

Bát quái là một họa đồ gồm tám quẻ, mỗi quẻ gồm 3 nét được tạo ra bởi Phục Hi để thay thế cho các sợi dây (les cordelettes nouées), tương tự như văn tự dây rút của người Pê-ru, mà người cổ đại dùng chúng để ghi lại đời sống trước khi có sự xuất hiện của chữ viết.

Yếu cố cơ bản cấu tạo nên bát quái là hai đường: một là nét liền ứng với quẻ âm, hai là nét đứt ứng với quẻ dương. Chúng đều mang tính tượng hình tạo thành dựa trên tính đối ngẫu hai mặt mà đã được nói đến ở Đại Cực Âm Dương. 

Thẻ dương là tất cả những gì mang tính chất phụ thuộc, thụ động, nhỏ, hướng nội, yếu ớt; là bà mẹ trong gia đình, là bề tôi, là mặt đất.

Thẻ âm là tất cả những gì đối nghịch. Nó đại diện cho sự hoàn mỹ, là bầu khí trong lành,  là không trung, là bầu trời, là quyền lực, là chuyển động, là những thứ thuộc về nam giới, vua chúa, là người cha trong gia đình,...

Sự biến đổi lần lượn của 2 thẻ này tạo thành một quẻ 3 nét cấu thành nên tám quẻ mà người ta gọi là Bát quái.

Tám quẻ tương ứng với bát phương (1) , tám vía, bát âm, tám bộ phận cơ thể, tám chủng loài... (2)

Theo bát quái của Phục Hi, các quẻ được gọi tên lần lượt như sau: 

Kiên (càn) -  thiên/ trời ; Đoài - trạch, đầm, hồ bắt nguồn từ núi ; Ly - lửa ; Chấn - lôi, sấm ; Tốn  - mặt đất ; Khảm - núi đồi ; Cấn - sơn, núi và Khôn - gió.

Từ tám quẻ ban đầu, Phục Hy tạo thành 64 quẻ mà được ông viết trong Diệc Kinh, cuốn sách về sự biến chuyển.

Có hai họa đồ được gọi là Bát quái, trong họa đồ số 1 (hình 15) các quẻ được xếp theo thứ tự được liệt kê như trên. Trong họa đồ số 2 (hình 16) được gọi là Bát quái Văn Vương, các quẻ bị đảo thứ tự.

Người An nam trang trí nhà với Bát quái nhằm có được sự che chở từ các nhà hiền triết vĩ đại Phục Hi và Văn Vương. Các nhà chiêm tinh hoàng gia cũng dùng Bát quái để đưa ra những lời tiên đoán.

(1) Bát phương gồm: Bắc, Nam, Đông, Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc, Đông Nam

(2)Người An nam cho rằng những thứ chính tạo bởi số tám như sau:

Tám giai đoạn trong một năm: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí.

Tám vạt liệu tạo âm: Hồ lô, Đất nung, Da, Gỗ, Đá, Kim loại, Lụa, Tre.

Tám vị thần được tôn thờ: Thần bầu trời, Thổ thần, Thần chiến tranh, Thần quản nam giới, Thần quản nữ giới, Thần mặt trăng, Thần mặt trời và Thần bốn mùa.

Nguồn: Les symboles, les emblèmes et les accessoires du cultes chez les annamites, 1891, trang 52./