Cồng, chiêng (Le gong);

Có ba dạng cồng kim loại ở Bắc kỳ: Chiêng, Lệnh và Thanh la.

Chiêng là một cái đĩa tròn được rèn bằng đồng có phần giữa phình ra hình bán cầu, được gõ bằng một cái dùi nhồi gỗ; đường viền quanh mép có chiều dày bằng chiều dày mặt. Bo viền này gọi là thành chiêng, mặt giữa gọi là mặt chiêng, còn phần lồi ra ở giữa gọi là vú hay núm.

Việc sản xuất các loại cồng, chiêng là một nghề đặc biệt ở Hà Nội, có riêng một con phố làm nghề này và xuất đi một số lượng lớn sang Trung hoa, Lào và tới tần Xiêm la. Cồng chiêng Hà Nội nổi danh ở vùng Viễn đông này.

Nhạc khí này thường thấy trong đền chùa, và các phòng quan xử án. Người ta cũng khiêng nó đi phía trước quan lại trên đường công du. Trong các buổi hành án tử hình, nó dùng để lên tiếng chuông báo tử và ra hiệu hành án. Cồng, chiêng kích thước trung bình giá 10 xâu tiền (ligature) (1), nhưng thông thường được bán theo cân, tùy theo độ vang, giá trung bình khoảng 1 xâu tiền một cân (100 cân ta bằng 62kg tây).

Một số loại cồng, chiêng được làm bằng đồng mạ bạc xuất xứ từ vùng Vân Nam có độ vang và thanh âm tuyệt hảo, nó đắt gấp 5 tới 6 lần loại được làm ở Hà Nội kể trên. 

Lệnh là một nhạc cụ làm từ đồng hình cái đĩa cũng như chiêng, nhưng không có cái núi ở giữa. Âm sắc của lệnh chói tai hơn nhưng ít vang. Nó thường được đi cùng các đám rước, đặc biệt là trong đám ma, nó đi phía trước linh cữu. Người ta dùng một cái dùi gỗ không được nhồi để gõ lệnh. Người ta gõ lệnh để tập trung người tham ra các lễ hội tôn giáo hay dự các đám tang lớn khi đến giờ phục vụ bữa ăn.

Thanh la được làm bằng đồng hợp kim với thiếc có chiều dày một milimetre có một nhúm nhỏ nhô lên ở giữa. Nó không có bo viền, được gõ bằng một cái búa gỗ nhỏ. Thanh la có tiếng vang như chuông, nó góp mặt trong các dàn nhà tôn giáo hoặc không. Thanh la giá bán khoảng một xâu rưỡi tiền trinh.

(1) Xâu tiền (ligature). 600 đồng tiền trinh được xâu thành 2 xâu. Tỉ giá thay đổi rất nhanh, vào thời điểm viết cuốn sách này (1891), 1 đồng piastre mexico bằng 4 franc 10 xu Pháp và bằng 4,500 đồng trinh.

ND -  Mình không chắc phần này mình dịch hoàn toàn chính xác nên xin để văn gốc Pháp ngữ ở đây. Tuy nhiên, nếu đúng thì quả là người dân Việt nam thủa xưa thật nghèo. Mua một cái cồng thôi tốn hàng vạn đồng trinh, trong khi đời sống thường nhật vẫn chỉ tốn vài ba đồng trinh mua cơm mua mắm. Với lại, khi quy đổi mệnh giá, 1 đồng piastre hay chỉ cần 1 đồng franc đã tương đương với ngàn đồng trinh, có thể cầm cự bữa ăn gia đình được biết bao ngày tháng. Bởi thế, những vật dụng bằng đồng bằng kẽm có lẽ quá xa vời với đời sống người dân thường Việt Nam. Trái ngược với đời sống người Pháp ở xứ thuộc địa, khi họ đẩy cao mệnh giá đồng tiền của họ, sống một đời sống xa hoa.

'On appelle ligature , la réunion de 600 sapèques enfilées par moitié dans deux liens de bambous. Le taux en est très variable, au moment òu nous écrivons ces lignes, la piastre mexicaine, en usage ici, vaut 4 fr. 10 de France, et 7 ligatures et demie ou 4,500 sapèques de zinz.'

Nguồn: Les symboles, les emblèmes et les accessoires du cultes chez les annamites, 1891, trang 90./