Âm Dương ;

Người hoa gọi nó là Tài ký (Tai-ky, có lẽ tác giả người Pháp phiên âm trực tiếp từ tiếng Hoa, , 太極,thái cực (ND)),  người An nam thì gọi chúng là Đại cực (Grand Extrême).

Đó là một vòng tròn được chia làm hai nửa, một đen một trắng đối nghịch quện vào nhau.

Biểu tượng này thể hiện hai luồng chảy tương phản, cái tốt và cái xấu, nóng và lạnh, động và tĩnh,... mà từ đó sự kết hợp giữa chúng tạo nên vạn vật.

Nó là một sự phát sinh mang tính đối ngẫu mà ta cũng bắt gặp trong kinh Vệ đà (les Védas) hay trong kinh Avesta và thậm chí là cả nhiều học thuyết của các triết gia Hy lạp. Chúng ta cũng thấy hình ảnh Âm dương này ở một số sắc tộc khác ở khoảng cách địa lý xa so với Trung quốc. Điều đấy là minh chứng cho sự hiển nhiên rằng đây hoàn toàn là một biểu tượng cổ xưa của loài người.

Vòng tròn tượng trưng cho bầu trời, hai xoáy đen - trắng là ngày và đêm, chúng hòa quyện và tương hỗ cho nhau xoay quanh một trục. Sự quay vòng này kéo theo sự thay đổi luân phiên giữa bóng tối và ánh sáng. Hai chấm nhỏ, một màu trắng cho xoáy đen, một đen cho xoáy trắng, tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng; sự xoay chuyển sinh nóng và lạnh. Hai chấm tròn này cũng tựng trưng cho sự sống và cái chết.

Tiếp nối người Trung hoa, người An nam xây dựng hệ thống thiên văn học, triết học, trừu tượng học, hóa học, trị liệu học, thuật bói toán... dựa trên sự xoay chuyển của hai dòng chảy Âm dương. Cuốn sách cổ đại của Trung quốc, Diệc kinh (Y-King)(1) dường như là một văn bản rất mơ hồ về đề tài này.

Có thể nói khá chắc chắn rằng biểu tượng cổ đại này được truyền đến người Trung hoa bởi những tộc người đầu tiên sinh sống ở vùng đồng bằng trung tâm châu Á và sơ khai nó chỉ là hình ảnh chúa trời của người Aryen.

Người Aryan tôn thờ bầu trời (Dyaus)(2). Những bản đồ về bầu trời mà người ta tìm được trong các thư tịch cổ đại của Trung hoa chỉ ra một sự tương đồng đáng kinh ngạc với hình ảnh Đại cực (hay Âm dương). Trên những bản đồ này, vòm trời là hình tròn (Trời tròn đất vuông trong tư tưởng cổ điển) được chia ra làm đôi bởi một đường có hai phần uốn cong đại diện cho đường ngân hà. Cũng chính tại nơi đó sẽ phân định vòm trời với nửa sáng nửa tối. 

Các thầy phù thủy người An nam luôn mang bên mình một cái la bàn tàu và một tấm thẻ bài Âm dương bằng gỗ được sơn xanh, đỏ để có thể nhận được lời "bề trên". Thẻ bài âm dương đó được vẽ xung quanh bát quái (diagrammes de Phuc Hi).

Một vài ngày trước Tết trung thu (Fête des lenternes, Tết des enfants), ở Hà Nội, người ta làm và bán vô vàn những món đồ chơi mà không dễ gì một thời điểm khác trong năm lại có thể tìm thấy được. Đó là những chiếc đèn kéo quân bằng khung tre phủ ngoài bởi một lớp giấy mà hai mặt được tô vẽ hình Âm dương. 

Người dân dùng hình ảnh Âm dương trong trang trí nhà cửa để hút vận may. Đôi khi, Âm dương được trang trí cùng bát quái (diagramme de Phuc Hi, diagramme de Ha Do, diagramme de Lac Thu (5)). Trên vải vóc, người An nam thường thêu Âm dương và hai con rồng, được gọi là Lưỡng long chầu nguyệt (les deux dragons qui se disputent la lune).

Cũng như chữ Phúc và Thọ cùng chữ Vạn, Âm dương là một biểu tượng được ưa chuộng bậc nhất ở vùng viễn Đông này.

(2) Người Aryan tôn thờ bầu trời như là mẹ của vạn vật tồn tại. Họ gọi bầu trời là dyaus-pitar có nghĩa là Bầu trời, người cha (Ciel, Père). Diaus trong nền văn minh Hy lạp chính là thần Zeus (Ζεύς). Gốc của từ Dyaus là div hay diu có nghĩa là tỏa sáng, từ Aryan dyaus-pitar đã biến thể thành một từ trong tiếng latin sau này là Diespiter, Jupiter. Trong tiếng Phạn, từ biến thể của dyaus là divas mà sau này nó trở thành divas có nghĩa là ban ngày.  Từ một từ gốc Aryan nguyên khai có nghĩa là bầu trời, là ánh sáng, là ngày đã biến thể trong các nền văn minh xuyên suốt từ Ấn độ cho tới Âu châu tạo ra các từ để nói về bầu trời, về đấng trên cao.

Nguồn: Les symboles, les emblèmes et les accessoires du cultes chez les annamites, 1891, trang 13./